Día Mundial do Medio Ambiente: unha chamada á acción desde a Medicina Familiar e Comunitaria

Cada 5 de xuño celébrase o Día Mundial do Medio Ambiente, unha data que invita a reflexionar sobre a estreita relación existente entre a saúde humana e a saúde dos ecosistemas. Nos últimos anos, a evidencia científica consolidou unha idea que xa non admite discusión: a crise climática e a deterioración ambiental representan unha ameaza crecente para a saúde das poboacións e constitúen un dos maiores desafíos sanitarios do noso tempo.

Aínda que con frecuencia percíbense como problemas globais e afastados, as súas consecuencias maniféstanse de forma cada vez máis evidente na práctica clínica cotiá. As ondas de calor máis intensas e prolongadas, a contaminación atmosférica, os incendios forestais, a perda de biodiversidade, a escaseza de auga ou a expansión de vectores transmisores de enfermidades teñen repercusións directas sobre a morbimortalidad dos nosos pacientes. As persoas maiores, os nenos, os pacientes con enfermidades crónicas, as persoas en situación de vulnerabilidade social e quen vive en contornas máis desfavorecidas son especialmente sensibles para estes efectos.

A Atención Primaria atópase nunha posición privilexiada para identificar e abordar estes riscos.

Como especialistas en Medicina Familiar e Comunitaria, observamos como as altas temperaturas descompensan patoloxías cardiovasculares, respiratorias e renais; como a contaminación agrava enfermidades respiratorias crónicas e aumenta o risco cardiovascular; como os cambios ambientais modifican os patróns epidemiolóxicos de determinadas enfermidades infecciosas; e como a incerteza asociada á crise climática pode afectar o benestar emocional e á saúde mental da poboación.

Neste contexto, o concepto de Saúde Planetaria adquire unha relevancia especial. Este enfoque recoñece que a saúde das persoas depende da preservación dos sistemas naturais que sosteñen a vida e propón integrar a sustentabilidade ambiental nas políticas sanitarias, a práctica clínica e as estratexias de saúde pública. Non se trata unicamente de adaptarnos para os efectos do cambio climático, senón tamén de contribuír activamente á súa mitigación mediante accións que xeren beneficios simultáneos para a saúde e o medio ambiente.

A Medicina Familiar dispón de ferramentas especialmente valiosas para iso. A promoción de estilos de vida saudables constitúe un exemplo paradigmático das chamadas “medidas de dobre beneficio”.

Fomentar a mobilidade activa mediante o desprazamento a pé ou en bicicleta, promover unha alimentación baseada en produtos frescos, locais e con maior presenza de alimentos de orixe vexetal, ou favorecer o contacto con espazos verdes son intervencións que melloran a saúde individual e, ao mesmo tempo, reducen o impacto ambiental. A prevención e a educación para a saúde adquiren así unha dimensión adicional, aliñada cos obxectivos de sustentabilidade.

Por outra banda, os profesionais sanitarios non podemos ignorar o impacto ambiental derivado da propia actividade asistencial. O sector sanitario contribúe de xeito significativo ás emisións de gases de efecto invernadoiro e ao consumo de recursos. A utilización adecuada de probas diagnósticas, a prescrición prudente e baseada na evidencia, a redución do desperdicio de materiais, a xestión responsable de residuos e a optimización de procesos asistenciais son medidas que permiten avanzar cara a unha atención máis sostible sen menoscabar a calidade dos coidados. En moitos casos, a mellor práctica clínica coincide coa práctica máis sostible.

A dimensión comunitaria da nosa especialidade tamén nos sitúa nun lugar estratéxico para impulsar iniciativas de sensibilización e participación cidadá. A colaboración con administracións locais, centros educativos, asociacións veciñais e organizacións comunitarias pode contribuír a crear contornas máis saudables, resilientes e equitativos. A crise ambiental non é unicamente un problema ecolóxico; é tamén unha cuestión de xustiza social e de saúde pública.

Con motivo do Día Mundial do Medio Ambiente, resulta oportuno lembrar que protexer o planeta é tamén unha forma de previr enfermidades, reducir desigualdades e promover benestar. Como profesionais da Medicina Familiar e Comunitaria, temos a responsabilidade e a oportunidade de incorporar a perspectiva de saúde planetaria á nosa práctica diaria, contribuíndo desde as nosas consultas, os nosos centros de saúde e as nosas comunidades para construír un futuro máis saudable e sostible para todos.

Grupo de traballo de Saúde Planetaria AGAMFEC

Escribe a gruposdetraballo@agamfec.com se queres formar parte deste Grupo de traballo